Te diabeti i tipit 1, sistemi imunitar i vetë trupit sulmon dhe shkatërron qelizat beta të ishujve të Langerhansit në pankreas — qelizat që prodhojnë insulinë. Pa këto qeliza, trupi nuk mund të rregullojë vetë sheqerin në gjak, dhe personi bëhet i varur nga insulina e jashtme për tërë jetën.

Trajtimi klasik — transplantimi i ishujve pankreatikë nga dhurues — funksionon, por ka dy pengesa të mëdha: mungesa e madhe e dhuruesve dhe nevoja për imunosupresorë të përjetshëm, ilaçe që dobësojnë mbrojtjen natyrale të trupit dhe sjellin rreziqe serioze shëndetësore.

Rruga e parë: qeliza ishujsh të krijuara nga qeliza staminale

Një nga zhvillimet më premtuese vjen nga kompania amerikane Vertex Pharmaceuticals. Terapia e tyre, e njohur si zimislecel (më parë VX-880), përdor ishuj pankreatikë të krijuar nga qeliza staminale, që më pas injektohen te pacienti përmes venës portale të mëlçisë.

Rezultatet e publikuara në New England Journal of Medicine tregojnë se te 12 pacientët që morën dozën e plotë të kësaj terapie, të gjithë arritën integrim të suksesshëm të qelizave të reja dhe prodhim endogjen të insulinës që i përgjigjej vetë niveleve të sheqerit në gjak. Sipas të dhënave të paraqitura, nga 12 pacientët e trajtuar, njëri arriti të ndërpresë plotësisht injeksionet e insulinës, ndërsa të gjithë shënuan përmirësim të kontrollit glicemik dhe arritën nivelet e rekomanduara nga Shoqata Amerikane e Diabetit. Kompania synon të kompletojë regjistrimin e pacientëve në studimin më të gjerë brenda vitit 2025, me plane për t'ia paraqitur kërkesën për miratim rregullator agjencive përgjegjëse në SHBA dhe Evropë gjatë 2026-ës.

Ka edhe një kufizim të rëndësishëm: kjo terapi ende kërkon ilaçe imunosupresive, sepse qelizat vijnë nga një dhurues (janë "alogjenike"), jo nga vetë pacienti. Prandaj Vertex po punon paralelisht edhe në qeliza ishujsh të modifikuara gjenetikisht, të ashtuquajtura "hipoimune", që teorikisht do të mund të fshiheshin nga sistemi imunitar pa pasur nevojë fare për ilaçe mbrojtëse.

Rruga e dytë: "pankreasi bio-artificial" me mbrojtje fizike

Një grup tjetër shkencëtarësh po ndjek një strategji ndryshe: në vend që të fshehin qelizat nga sistemi imunitar përmes gjenetikës, ata po i mbrojnë fizikisht ato brenda një "kapsule" të veçantë.

Projekti evropian VANGUARD, i udhëhequr nga mjekja gjeorgjiane Ekaterine Berishvili në Universitetin e Gjenevës, ka zhvilluar një material të quajtur "Amniogel" — një skelë biologjike e ndërtuar nga qelizat e membranës amniotike, brenda së cilës vendosen organoide (grupe të vogla qelizash) prodhuese të insulinës. Sipas ekipit të projektit, transplantimi i ishujve pankreatikë ndihmon, por është kufizuar rëndë nga mungesa e dhuruesve njerëzorë dhe nevoja për injeksione imunosupresive gjatë gjithë jetës — pikërisht problemi që synon ta zgjidhë ky material i ri.

Studimet paraklinike kanë konfirmuar tashmë se ky konstruksion bioinxhinierik mund të integrohet me sukses në trup dhe të rikthejë funksionin e humbur pankreatik. Hapi tjetër është testimi te njerëzit. Vetë studiuesit e përshkruajnë këtë moment si më premtuesin ndonjëherë për një "kurë funksionale" të diabetit të tipit 1 — një që nuk varet as nga dhuruesit e rrallë, as nga imunosupresorët e përjetshëm.

Një qasje e ngjashme, e quajtur ßAir dhe e zhvilluar nga kompania izraelite Beta-O2 Technologies, përdor një kapsulë prej titaniumi që përmban qeliza pankreatike të mbrojtura brenda saj, të furnizuara vazhdimisht me oksigjen përmes një porti të jashtëm. Ideja është e njëjtë: qelizat prodhuese të insulinës mbeten "të padukshme" për sistemin imunitar, ndërsa vazhdojnë të kryejnë punën e tyre normale — të matin sheqerin dhe të lëshojnë insulinë sipas nevojës.

Rruga e tretë: skela nga inde të vërteta pankreatike

Ekziston edhe një drejtim i tretë kërkimi, që përdor vetë "skeletin" biologjik të pankreasit. Shkencëtarë po eksperimentojnë me pankreas të dhuruar që dekelularizohen — domethënë u hiqen qelizat origjinale, duke lënë vetëm strukturën e indit lidhor dhe rrjetin e enëve të gjakut. Kjo "skelë" pastaj mbushet me qeliza të reja prodhuese të insulinës dhe qeliza endoteliale, në përpjekje për të rikrijuar një organ funksional, të vaskularizuar plotësisht, që mund të mbijetojë dhe të punojë brenda trupit të pacientit. Studime në primatë jo-njerëzorë kanë treguar rezultate premtuese në këtë drejtim, duke arritur pavarësi nga insulina brenda një jave nga transplantimi.

Sa larg jemi nga një kurë e vërtetë?

Është e rëndësishme të ruajmë realizmin: asnjë nga këto qasje nuk është ende trajtim rutinë në spitale. Ato gjenden në faza të ndryshme të studimeve klinike — disa te njerëzit, disa akoma vetëm te kafshët. Sfidat kryesore mbeten:

  • Sigurimi afatgjatë i qelizave brenda trupit, pa u dëmtuar nga sistemi imunitar;
  • Furnizimi me oksigjen dhe gjak për qelizat e transplantuara, që janë shumë të ndjeshme ndaj mungesës së oksigjenit;
  • Prodhimi në shkallë të gjerë, në mënyrë që trajtimi të mos varet nga sasi të kufizuara dhuruesish;
  • Zëvendësimi i imunosupresorëve me metoda më të sigurta mbrojtjeje.

Megjithatë, drejtimi është i qartë dhe shpejtësia e përparimit është mbresëlënëse. Për herë të parë, fjala "kurë" për diabetin e tipit 1 po përdoret nga vetë shkencëtarët — jo si shpresë e largët, por si qëllim konkret drejt të cilit po ecin hap pas hapi, përmes qelizave staminale, materialeve bioinxhinierike dhe teknikave të reja të mbrojtjes imunitare.

Nëse këto teknologji vërtetohen të sigurta dhe efektive në studime më të gjera, brezat e ardhshëm të njerëzve me diabet të tipit 1 mund të mos njohin kurrë jetën me gjilpëra dhe matje të përditshme të sheqerit — një ndryshim që do të ishte po aq revolucionar sa vetë zbulimi i insulinës para njëqind vitesh.