Një nga treguesit më të dukshëm të kësaj krize është prania gjithnjë e më e shpeshtë e personave me çrregullime mendore që enden nëpër rrugët e qyteteve të Kosovës. Këta individë, të cilët shpesh vuajnë nga çrregullime serioze si skizofrenia, depresioni i rëndë apo çrregullimet bipolare, mbeten pa trajtim adekuat dhe pa mbështetje sociale. Ata përballen jo vetëm me sëmundjen e tyre, por edhe me varfëri, izolim dhe paragjykim të thellë nga shoqëria.
Sistemi shëndetësor në Kosovë përballet me mungesë të theksuar të burimeve për trajtimin e shëndetit mendor. Numri i psikiatërve, psikologëve klinikë dhe institucioneve të specializuara mbetet i kufizuar, sidomos jashtë qendrave të mëdha urbane. Për më tepër, shërbimet komunitare për rehabilitim dhe reintegrim social janë ende në faza të hershme zhvillimi.
Stigma sociale është një tjetër pengesë madhore. Shumë familje hezitojnë të kërkojnë ndihmë për shkak të turpit apo frikës nga paragjykimi, duke e përkeqësuar gjendjen e pacientëve. Në mungesë të ndërhyrjes së hershme, këta individë shpesh përfundojnë të braktisur, pa trajtim dhe pa përkujdesje, duke u bërë pjesë e realitetit të përditshëm në rrugë.
Nga këndvështrimi mjekësor, shumica e çrregullimeve mendore janë të trajtueshme, sidomos kur diagnostikohen herët dhe menaxhohen në mënyrë multidisiplinare. Trajtimi nuk përfshin vetëm medikamentet, por edhe psikoterapinë, mbështetjen sociale dhe rehabilitimin funksional. Në këtë drejtim, një qasje moderne kërkon forcimin e shërbimeve në komunitet dhe integrimin e shëndetit mendor në kujdesin parësor.
Zgjidhja e kësaj krize kërkon angazhim të përbashkët institucional dhe shoqëror. Investimet në shëndetin mendor duhet të rriten, ndërsa edukimi publik duhet të synojë uljen e stigmatizimit dhe rritjen e ndërgjegjësimit. Programet për identifikimin e hershëm dhe trajtimin e pacientëve duhet të jenë prioritet, ashtu si edhe krijimi i strukturave mbështetëse për ata që jetojnë në kushte vulnerabël.
Shëndeti mendor nuk është luks, por një e drejtë themelore e çdo individi. Nëse nuk trajtohet me seriozitet, kjo epidemi e heshtur do të vazhdojë të përhapet, duke lënë pas pasoja të rënda për individin, familjen dhe shoqërinë në tërësi. Koha për veprim është tani.
